Total måneformørking 28.september 2015

Montasje frå den totale måneformørkinga 9.november 2003.

Natt til mandag 28.september 2015 er det duka for den beste totale måneformørkinga i Noreg på mange år. Måneformørkingar er visuelt svært vakre, og det er ei perfekt anledning til å ta spektakulære landskapsbilete med ein litt spesiell vri.

Når sola skin på jorda, vert det kasta ein skugge ut i rommet. Ved fullmåne står månen og sola i motstilling på kvar si side av sola, men som oftast går månen enten litt over eller under denne skuggen. Under ei måneformørking passerer månen gjennom jordskuggen, og formørkinga kan sjåast frå alle som befinn seg på jorda si nattside. I utkanten av skuggen vil ein frå månen kunne sjå delar av sola i siluett mot jorda. Denne delen av skuggen vert kalla halvskuggen (sjå illustrasjon under).

Dei som befinn seg langs skillet mellom natt og dag, vil kun oppleve delar av formørkinga. I utgangspunktet skulle månen ha forsvunne heilt frå syne når den passerar gjennom jordskuggen. Men sidan ein del av sollyset vert broten gjennom atmosfæren, vil noko av lyset (særskilt dei raude bølgelengdene) likevel treffe månen og innhylle denne i eit nærast magisk raudt lys.
Lysstyrka til månen går difor kraftig ned, og ein er den raude månen stå i flott siluett mot stjernehimmelen (som normalt vert viska bort på grunn av det sterke månelyset). Dette fenomenet må berre opplevast!

Formørkinga vil skje lågt på himmelen i SV-V, og det er dermed ein fordel med nokså klar horisont i vestleg retning.

Halvskuggen
Den partielle fasen startar kl 03:07, formørkinga er maksimal kl 04:47, og den partielle fasen sluttar 06:27.
Ein vil først merke formørkinga visuelt rundt kl 02:30. Då er månen halvvegs gjennom halvskuggen til jorda. Dette er eit fenomen som kan vere vanskeleg å sjå visuelt. Men på kameraet vil du raskt merke at delar av månen no mistar litt lysstyrke. Dette kallar vi ei penumbral måneformørking (sjå biletet under).

Penumbral måneformørking 14.mars 2006

Penumbral måneformørking 14.mars 2006, heilskuggen befinn seg like utanfor måneranda nede til høgre.

Først kl 03:07 treff heilskuggen måneranda, og ein ser tydeleg ein svart skugge som stadig bit seg innover måneskiva. Du merkar med ein gong kva som skjer, for kontrasten er nokså stor. Etter kvart som formørkinga vert djupare og djupare, ser ein at fargen i skuggen endrar seg mot det raude. Kl 04:47 er månen på sitt djupaste inne i jorda sin skugge. Du vil no nærast sjå månen flyte tredimmensjonalt over ein mørk stjernehimmel, eit nokså vakkert syn!

Akkurat korleis raudfargen vert, er vanskeleg å forutsjå på førehand. Td. vil mykje aske i atmosfæren (frå store vulkanutbrot) kunne påverke lysgjennomstrøyminga slik at månen nesten vert usynleg. Denne effekten vil ofte vere ulik alt etter kvar på jorda ein befinn seg.

Ein kan òg av og til legge merke til eit turkis skjær langs måneranda, særleg under dei partielle fasane. Denne fargen skuldast rett og slett gassen ozon i jorda sin atmosfære, som fører til at meir av dei blå bølgelengdene treff månen. Fascinerande kor mykje kunnskap ein kan få frå slike himmelfenomen! Forma på jordskuggen er òg eit klart bevis for at jorda er rundt, noko dei gamle grekarane la merke til. Likevel skulle det ta nesten 1500 år før kyrkja og vitenskapen vart einige om at dette stemte.

Korleis fotografere ei måneformørking
Det er alltid vanskeleg å fotografere eit objekt med stort kontrastomfang. Dei partielle delane av ei måneformørking er svært krevande. Her må du rett og slett gjere eit aktivt val om kva du ynskjer å legge vekt på. Ein kan forsøke seg litt med kombinerte eksponeringar, men det er vanskeleg å få dette til å matche det du ser visuelt.

Det anbefalast å bruke manuelle innstillingar, og eksperimentere seg fram til lukkartider som gjev korrekt eksponering på histogrammet. Delen av månen som framleis er belyst 100% frå sola krev normalt nokså korte eksponeringar (forsøk gjerne med spotmåling). Om du studerer biletet øverst i artikkelen, så er bileta av den partielle fasen tatt med omlag 1/250 sekund, medan totalitetbiletet i midten ligg på rundt 1 sekund. Kontrastforskjellen er difor enorm.

Lang brennvidde er ein fordel, og du bør nok opp i 300mm eller meir (fullformat ekvivalent) for å få nok storleik på bildebrikka til å vise tydeleg overflatestrukturar på månen. Om du koplar kameraet ditt til eit teleskop, kan du verkeleg fylle sensoren med eit fantastisk syn! Ein liten refraktor på 5-600mm brennvidde fungerer ypperleg til dette. Merk at dersom  brennvidda er lang, så vil månen bevege seg litt sjølv på 1 sekund eksponering. Eksperimenter difor litt med ISO, slik at du held lukkartidene på ei nivå som ikkje skapar uskarpe bilete. Det beste er å bruke teleskop i kombinasjon med ei motorisert montering.
For å treffe fokus 100% bør du fokusere ved hjelp av LCD-skjermen på kamera. Fullmånen innheld nesten ingen skarpe skuggar, så  det kan vere vanskeleg å vite korleis du treff med fokus.

Om du ikkje har optikk med lang brennvidde, fortvil ikkje. Du har likevel ei perfekt anledning til å ta fantastiske landskapsbilete, der du inkluderer den totalt formørka månen i komposisjonar. Tenk refleksjonar i vatn, månen saman med arkitektur, månen i kombinasjon med spennande landskapsformer, og ikkje minst; folk som obseverer fenomenet (gjerne med ein liten blitz som lyser opp og frys forgrunnen). Tenk kreativt!

Om ein er ekstra heldig, kan ein oppleve både måneformørking og nordlys samtidig. Den sterkt svekka lysstyrka til fullmånen under formørkinga gjer det enklare å sjå (og fotografere) nordlyset, samanlikna med normalt fullmånelys. Men det kan vere nokså vanskeleg å få med begge i samme kamerautsnitt samtidig, med mindre nordlyset dekkar heile himmelen, eller du befinn deg i nærleiken av nordlysovalen (dvs rundt Tromsø sine breddegrader).

Tidsplan
Kl 02:11  Start penumbral fase (halvskugge)
Kl 03:07  Start partiell fase
Kl 04:11  Start total fase
Kl 04:47  Maksimal fase
Kl 05:23  Slutt total fase
Kl 06:27  Slutt partiell fase
Kl 07:22  Slutt penumbral fase

Den totale fasen varer dermed i ca 72 minutt, og månen passerer litt i underkant av midten av jordskuggen. Med andre ord, god tid til å fotografere dersom du har fint vèr, og litt dårlegare tid dersom du må køyre bil for å finne sprekker i skydekket!

Solformørkinga 20.mars 2015

Total solformørking

Total solformørking, med sola sin fantastiske korona. (Foto: Runar Sandnes)

Fredag 20.mars opplever Norge ei av dei største solformørkingane på lang tid. Formørkelsen er over 90% i store delar av landet, og den er total på Svalbard. Den delvise (partielle) fasen startar ca 09:45 (varierer litt alt etter din geografiske posisjon), og formørkinga er maksimal ca ein time etter.

I Longyearbyen startar den totale fasen kl. 11:10:42, og er over 11:13:11. Om du har tenkt deg oppover, og ikkje allereie har ordna deg med overnatting og flybillettar, så er du nok truleg for seint ute.
Men fortvil ikkje; vi får likevel oppleve ei stor solformørking på fastlandet, og det kan bli ei riktig så fin oppleving dersom vèrforholda er bra. Formørkinga vert størst i vest, med nesten 95% av sola dekka av månen.

Formørkinga i 2006, sett frå den internasjonale romstasjonen.

Formørkinga i Tyrkia  i 2006, sett frå den internasjonale romstasjonen. Vi ser Kypros nederst i biletet. Underteikna befinn seg langt der nede i måneskuggen, med høg puls og frysningar nedover ryggen. Foto: NASA

Kva er ei solformørking?
Ei solformørking vert til når månen passerer framfor solskiva slik at måneskuggen fell mot jordoverflata. Er månen nær nok jorda, og såleis er stor nok på himmelen til å dekke heile solskiva, vert fomørkinga total langs ei smal stripe over jordoverflata. Er månen for langt borte, men framleis passerer nær sentrum av solskiva, vil ein sjå delar av solskiva som ein ring rundt månen. Formørkinga vert då ringforma (annulær). I eit større område rundt totalitetssona vil sola vere delvis formørka (partiell formørking).
Formørkinga 20.mars er total langs ei smal stripe som strekker seg over Færøyane, Svalbard og delar av arktis.

Illustrasjon på solformørking.

Illustrasjon på solformørking.

Korleis observere sola på ein sikker måte
Sollyset er veldig sterkt og innheld mykje ultrafiolett stråling som er svært skadeleg for augene. Sjølv om sollyset etter kvart vert sterkt dempa, er mengda med UV-stråling framleis høg. Og sjølv om du klarer å dempe sollyset til behageleg nivå ved hjelp av meir eller mindre fornuftige metodar, så betyr det ikkje at du likevel observerer på ein sikkert måte. Tradisjonelt sett har folk bruk mange ulike metodar for å observere solformørkingar. Ueksponert film, sveisebriller og CD-plater er nokre av metodane.
IKKJE GJER DETTE!
Desse metodane slepp likevel gjennom store mengder med usynleg ultrafiolett lys, og dette kan skade auget (og synet) utan at du merkar det. Og desse skadane er irreversible! Så ikkje ta denne risikoen, bruk forsvarlege solfilter. Du kan òg projektere sollyset ned mot ei kvit overflata gjennom ein handkikkert (utan å sjå gjennom kikkerten). Dette er ein svært sikker metode, og bilete vert knivskarpt.

Solfilter med mylarfilm for teleskop

Solfilter med mylarfilm for teleskop

Solformørkingsbriller er 100% sikre, og gjev ei flott oppleving. Filtera i desse består enten av ein sølvaktig mylarfilm som minnar om tynn aluminiumsfolie, eller eit svart filter som ser ut som svart plast. Desse filtera kan du òg få som ark i A4-storleik slik at du sjølv kan lage deg filter til handkikkerten eller teleskopet ditt. Denne typen filter tåler ikkje så mykje røff handtering, så hugs å sjekke om filteret er tett. Hold det opp mot sola og sjå på skuggen. Dersom du ser små lysande prikkar i skuggen, så er det truleg ørsmå hol i filteret. Då må du skifte det.

Solformørkingsbriller

Solformørkingsbriller

Du får òg kjøpt ferdige solfilter som er tilpassa teleskop i ulik storleik. Enkelte av filtera består av glas, og er såleis litt meir robuste. Glasfiltera gjev ofte eit bilete med ein gulaktig fargetone, sjølv om du òg får variantar med eit svart/kvitt eller blålig bilete. Ved hjelp av solfilter studerer du sola sin fotosfære, den nederste delen av solatmosfæren. Kromosfæren ligg lenger ute, og kan kun studerast under totaliten eller ved bruk av eit spesielt H-alpha-filter.

Solfilter av glas for teleskop

Solfilter av glas for teleskop

Totaliteten
For dei som befinn seg i totalitetssona (td på Svalbard), så er den totale fasen sjølve krona på verket. Om dette er di første totale formørking, så er det vanskeleg å forklare kva som møter deg. Men kaldfrysing ned over ryggen, hår som reiser seg på armane, eit tåre i augekroken og høglydt gauling frå tilsynelatande edru og oppegåande folk er heilt normalt! Ei total solformørking er ei av dei desidert sterkaste naturopplevingane ein kan få med seg, og eit augeblikk ein aldri gløymer.
Det heile startar med at siste delen av sola forsvinn bak månen. Denne fenomenet vert kalla diamantringen, fordi siste del av sola strålar ut frå måneskiva, med sola sin korona etterkvart synleg rundt månen. På grunn av at randa på månen består av fjell og krater, vil du kunne oppleve at solsigden brått delar seg opp i fleire små lysande punkt etterkvart som siste rest av sola forsvinn bak fjella på måneranda. Dette fenomenet vert kalla Baily’s beads.

Bailys Beads, med den raude kromosfæren synleg rundt måneranden.

Baily’s beads, med den raude kromosfæren synleg rundt måneranden. (Foto: Runar Sandnes)

Når sist del av sola forsvinn, ser du i eit kort augeblikk ei raud rand rundt månen. Dette er solaskiva sin øverste atmosfære, kromosfæren. Om du er heldig, får du sjå sola sine enorme gassløkker som strekk seg ut frå solskiva. Dette er protuberansane, og desse er normalt kun synleg gjennom spesielle H-alpha filter. Om du har eit solteleskop frå Lunt, så kan du sjå desse protuberansane dagleg. (Sidan kromosfæren ligg lenger ute enn fotosfæren, vil du kunne sjå månen dekke over denne delen av atmosfæren før du ser den i dei vanlige solfiltera).

Protuberansane som strekk seg ut frå måneranden

Protuberansane som strekk seg ut frå måneranda. (Foto: Runar Sandnes)

Når siste del av sola forsvinn bak solskiva, ser du brått sola sin korona som strekk seg fleire soldiameterar ut frå sola. Dette er eit fantastisk syn, og på dette tidspunktet kan (og BØR) du ta vekk solfilteret. No er det trygt å observere formørkinga utan filter, dette gjeld òg gjennom teleskopet. Under solmaksimum vil koronaen ofte har mange synlege strålar langt ut utover himmelen i ulike retningar. Under solminimum er koronaen meir jevn fordelt rundt.

Spesiell redigering av den totale fasen, for å få fram strukturen i koronaen.

Spesiell redigering av den totale fasen, for å få fram strukturen i koronaen. (Foto: Runar Sandnes)

I bildet over er bildet prosessert med ein spesiell teknikk for å få fram detaljar i sola sin korona. Sidan sola sin korona er forma av sola sitt magnetfelt, ser vi her tydeleg nord- og sørpolen på sola (oppe kl 13 og nede kl 19). Legg òg merke til månen som dekkar sola. Kraftig redigering får her fram ein blåfarge. Denne er faktisk reell, og kjem frå reflektert solys frå jorda sine hav. Du ser òg faktisk enkelte av strukturformene (hava) på månen. Ganske tøft!
Når den totale fasen nærmar seg slutten, merkar du at det vert lysare på motsatt side av månen frå der sola sist var synleg. Om du ser antydning til protuberansane og kromosfæren, er det på tide å leite fram solfilteret. Det går fint å fotografere Baily’s beads og diamantringen gjennom teleskopet, men du må aldri observere visuelt utan filter når fotosfæren til sola er synleg! Når diamantringen er ferdig, må filteret settast på teleskopet som du ev. brukar til fotografering.

Spesielle fenomen
Skarpe skuggar
Sjølv om det er spennande å studere sola gjennom solfilter, så er det òg andre fenomen som ein bør få med seg.
Etter kvart som sola blir meir og meir formørka kan ein snu seg rundt og studere sin eigen skugge. Ein vil no sjå at skuggane stadig vert skarpare. Dette skuldast at sollyset kjem frå eit stadig mindre areal på himmelen, noko som fører til at lyset vert hardare. Samanlikn det gjerne med studiobelysning der ein brukar ein softboks for å få stor overflate på lyskjelda (og dermed mjukare lys med meir innfylling i skuggepartia), og når ein brukar ein snout/bikube på lyskjelda for å få meir punktlyskjelde (hardt lys med skarpe skuggar og store kontrastar). Du kan òg merke at når solskiva kun er ein avlang sigd, så vil skarpheten variere alt etter kva retning du held objektet som skapar skuggen i. Like før totaliteten, når solsigden etterkvart vert forvandla til eit mindre og mindre punkt, vil skuggane bli knivskarpe!

Solsigdar
Når solsigden er blitt tydeleg på himmelen, kan du legge hendene dine saman slik at fingrane dine kryssar kvarandre i 90 graders vinkel. Det vert då små glipper mellom fingrane. La sollyset falle på fingrane, og sjekk skuggen du får. Du vil no sjå ei rekke med solsigdar på bakken (eller der du lar sollyset falle). Mellomrommet mellom fingrane fungerer som eit pinhole i eit pinholekamera, og projekterer bilete av solsigden på bakken. Meir perfekt bilete får du ved å halde opp td. ein 5-kroning med hol i. Sjølve 5-kroningen vil danne ein skugge, og midt i denne skuggen vil du få eit nokså skarpt bilete av solsigden! Og dersom du står under eit tre med lauvverk eller tett trekrone, så legg gjerne ut eit kvitt handkle på bakken og sjå kva som viser seg. Ei heil rekke med solsigdar, projektert gjennom lauvverket!
Mange solglade amatørastronomar har med seg ei fiskeause (med massevis av små hol) når det er solformørking. Ausa gir ein veldig god og rask illustrasjon på fenomenet, sjølv om det kan sjå litt rart ut med fiskeause i fotoveska.

Solsigdar danna ved gjennomlysing av lauvverk.

Solsigdar danna ved gjennomlysing av lauvverk. (Foto: Runar Sandnes)

Her er eit bilete frå den totale formørkinga i Tyrkia i 2006, der eg nettopp fekk observere skarpe solsigdar gjennom lauvverket på trea. Det var fascinerande å sjå kor skarpe desse solsigdane faktisk var!

Det spesielle lyset

Sola er så lyssterk at det er vanskeleg å merke tapet i lysstyrke under den partielle fasen. Samstundes kompanserer auget vårt lystapet ved å auke diameteren på pupillen. Ein sensitiv lysmålar vil derimot vise små endringar i lysstyrka på ein meir objektiv måte. Det er først når vi passerer 90% formørking at ting tek til å skje. Om du legger merke til det, vil du få eit litt spesielt lys. Det er nesten som om naturen mistar litt av fargane, og får eit sølvaktig slør.

Det som skjer er at sollyset vert stadig svakare etter kvart som arealet på den lysande solskiva vert mindre. Sola sin ytre atmosfære, koronaen, strekker seg fleire soldiameterar ut frå sola. Men denne delen av solatmosfæren er lyssvak, og er til vanleg for svak til å kunne observerast frå jorda. Dette skuldast at sollyset overstrålar denne. (Under den totale fasen vil vi sjå den fantastiske koronaen stråle ut frå sola med omlag samme lysstyrke som  fullmånen.) Mot slutten av den partielle fasen vil lyset frå koronaen etterkvart ta over for det direkte sollyset. Koronalyset er nokså monokromatisk på farge, og vil difor lyse opp landskapet på ein rar måte. Det er ikkje ei veldig stor effekt, men du merkar at det er noko spesielt som skjer med lyskvaliteten.
Like før formørkinga blir total vil sollyset stråle ut frå eit stadig mindre punkt på himmelen, og du opplever sollyset nesten som ein sveiseflamme. Veldig spesielt lys, veldig skarpe skuggar og veldig spennande stemning!

For dei som opplever totaliteten, kan det vere lurt å ta seg ein rask kikk rundt like før den totale fasen startar. Om du står på eit høgdedrag, vil du kunne sjå måneskuggen komme rasande mot deg frå horisonten med ein hastighet på omlag 3000 km/t. Under totaliteten vil himmelen rundt sola vere mørk, og det er nokså lett å sjå både Venus, Merkur og nokre lyssterke stjerner. Horisonten rundt deg vil sjå ut som ein solnedgang, med vakre raude fargar. Nokre vil kanskje påstå at fuglane sluttar å synge, men det var vanskeleg å høyre på grunn av jubling og entusiastisk gauling!

Horisonten under den totale fasen. (Foto: Hanne Karin Sunde)

Horisonten under den totale fasen. (Foto: Hanne Karin Sunde)

Skuggeband
Dette er eit fenomen som nesten ser ut som dei flakkande skuggane vi ser i botnen av eit svømmebasseng. Dei opptrer like før, og like etter totalitetsfasen, og skuldast at den tynne solsigden opptrer nærast som ei anisotropisk lyskjelde. Lysstyrka varierer litt på langs av sigden. Når lyset så vert broten i atmosfæren vår, vil lyset bli forsterka/forminska i luftlaga (linseverknad). Dette fenomenet er ikkje så lett å få med seg, då kontrasen er veldig lav. Ein ser det kanskje enklast mot ei kvit rein overflate (bygningsfasade etc) som eit litt flakkande lys.

Fototips
Ei solformørking, og særleg den totale fasen, er ei visuell stor oppleving. Prioriter å oppleve denne visuelt!
Om du skal fotografere, så bør du ha full kontroll over utstyr og innstillingar. Dette er ikkje tidspunktet til å fikle og fomle! Ein ev. total fase bør tørrtrenast på, og eit ark med tidspunkt og innstillingar er ikkje dumt! Spesielt under ein total fase er det viktig å få med seg det fantastiske synet!
Då eg opplevde formørkinga i Tyrkia i 2006, hadde eg med meg ein 80mm apokromatisk refraktor på eit solid fotostativ, solfilter og Canon 20D med fjernutløysar. Refraktoren (linseteleskopet) hadde ei brennvidde på 600mm (f/7.5), noko som gav eit fint utsnitt på himmelen. Ein kan godt velge eit teleskop med lavare brennvidde for å få med meir av koronaen, men då mister ein oppløysing på fenomena langs måneranden. Kamera med fullformatbrikke vil ha større synsfelt, og kan såleis vere ein fordel. Du treng ikkje eit linseteleskop for å fotografere, vanleg tele-/zoomoptikk vil fungere fint!

Stille før stormen. (Foto: Hanne Karin Sunde)

Stille før stormen, underteikna er i gang med utstyrsrigginga. (Foto: Hanne Karin Sunde)

Under den partielle fasen kan du bruke samme eksponeringstider. Sett lav ISO, og velg blendaren der objektivet ditt er skarpast. Bruk speillås og fjernutløysar for å minimere vibrasjonar. Og vèr nøye med fokus, her er det kun manuell fokus som gjeld! Bruk LCD-skjermen til fokusering, slik at du får skarpast mogleg bilete.

Under den totale fasen er det snakk om verkeleg kjappe eksponeringstider under diamantringen og Baily’a beads. Vi snakkar om tusendels sekund. Etter kvart som solskiva forsvinn heilt kan du auke eksponeringstida gradvis. Målet er å få fotografere koronaen med mange ulike eksponeringstider. Kun ei lang eksponeringstid vil overeksponere den delen av koronaen som er nærast sola. Under formørkinga i Tyrkia låg eg rundt 1/15 sek, men varierte alt frå 2 sekund til 1/4000 sekund. Her må du berre ta eit rikeleg utval med eksponeringstider; du har ikkje tid til å korrigere og evaluere mykje undervegs.
Om du fleire kamera, sett gjerne opp eit på stativ som kan ta timelapse undervegs. Då kan du få med deg lysendringane i horisonten og den generelle stemninga. Og videokamera er gull verdt, om du har eit! Berre lyden av det som skjer rundt deg er minneverdig!

Sjekk gjerne ut vår solformørkelsesside på nettsida, der har vi lista opp ei rekke med aktuelle hjelpemiddel som lar deg studere formørkinga på ein trygg og spennande måte! 

Lykke til med formørkinga! Eg håpar vi får fine forhold over heile landet!
signatur_2

Nikon D810A – fullformat astrofoto

D810A – Nikon sin første spegelrefleks for astrofotografar

 

10.februar lanserte Nikon ein spesialversjon av D810, spesielt med astrofotografering i tankane. Rykta om dette kameraet har sirkulert på nettet ei stund, så det låg i korta at ein slik modell var sannsynleg. Kvifor kjem denne modellen, og kva er spesielt med den? Vi tenker litt høgt.

No er ikkje astromodifiserte digitale spegelreflekskamera noko nytt. Canon lanserte sin første modell 20Da i februar 2005, og fulgte opp med 60Da i 2012. (20Da var forøvrig første Canon-modell med Live View-modus). Begge desse modellane hadde APS-C sensor og utvida sensitivitet mot nær-infraraudt spektrum. Etter lanseringa av 20Da vart det brått ein gråmarknad for modifisering av DSLR-kamera. Enten kunne du sende ditt eksisterande kamera inn til eit (meir eller mindre sertifisert) servicefirma for modifisering, eller så kunne du kjøpe filtersett og foreta modifiseringa sjølv. Sidan dei modifiserte versjonane ikkje var i regi av kameraprodusenten, var dette ei modifisering som oppheva garantien. Men resultatet vart bra, dersom alle skruane kom på riktig plass og loddinga vart korrekt utført!

Så kva er nytt med D810A? Vel, for det første er det ein offisiell Nikon, og for det andre har kameraet ei FX-bildebrikke (fullformat) med heile 36.3 megapixel. Vi skal sjå på fordelar og ulemper etter kvart, men først ein tur på skulebenken!

Hemmeligheten rundt H-alpha (Hα)
Så kva er spesielt med astromodifiserte kameramodellar? Kvifor vil astrofotografar ha desse spesialversjonane?
Mange av dei astronomiske objekta sender ut mykje stråling i eit område som ligg i det nær-infraraude området av det elektromagnetiske spekteret. Auget vårt er ikkje spesielt sensitivt mot dette området (det ligg i utkanten av området for synleg lys), medan bildebrikkene på kamera har bedre evne til å fange opp desse bølgelengdene. Men til vanleg terrestrisk fotografering er ikkje det ønskeleg med så mykje av dette lyset, så dei fleste digitalkamera er utstyrt med eit IR-cut filter som sit framfor bildebrikka. Dette filteret dempar raudskjæret som denne strålinga skapar. Så her ligg litt av utfordringa.

Nordamerikatåka (ngc7000) i Svanen

Nordamerikatåka (ngc7000) i Svanen, fotografert med Canon 60Da. (Foto: Runar Sandnes)

På bildet av gasståka NGC7000 over ser vi tydeleg H-alpha strålinga som den raude informasjonen i biletet. Objektet er her fotografert med Canon sin modell 60Da. Om ein skulle ha fotografert denne med ein vanleg 60D, så ville ein fått mykje mindre tydeleg signal å jobbe med.

Astronomisk fotografering handlar i stor grad om å fotografere objekt som ikkje er lett synlege, og fotografering er såleis ein viktig måte å få informasjon om desse objekta på. Ein må difor bruke litt andre referansar på kva som er «ekte» og ikkje. I tradisjonell fotografering er det ofte diskusjonar om legitimiteten til ulike bilete, og om dei gjev eit korrekt bilete av korleis verden faktisk er. Vi må berre innsjå at eit kamera og eit sensormedium (film/CCD/CMOS) uansett berre gir oss eit avgrensa bilete av korleis verden faktisk ser ut. Det blir verden; sett gjennom kameraet sine auge…

I astronomien forsøker vi heile tida å forklare fysikken bak prosessane, og då vert all tilgjengeleg informasjon brukt for å få danna oss eit mest mogleg korrekt bilete. H-alpha er navnet på ei enkel bølgelengde som vert sendt ut frå eit hydrogenatom. Kort fortalt består eit hydrogenatom av eit proton, med eit enkelt elektron som kretsar rundt i ei bane (kalla elektronskall). Dersom dette elektronet vert tilført tilstrekkeleg energi, så vert det løfta ut i bana utanfor. Når elektronet så sprett tilbake i normal bane, slepp det frå seg energi tilsvarande energiforskjellen mellom dei to banene. Denne energien vert sendt ut som elektronmagnetisk stråling med bølgelengda 656,28 nm.

Så kva kan så denne bølgelengda brukast til? Jo, mange gasståker og stjerneformande strukturar i galaksar sender ut rikeleg med denne og andre spennande bølgelengder. Denne strålinga kan rett og slett fortelle oss mykje om objektet, og det finst masse av denne strålinga! Så då er det kanskje greit å ha eit kamera som klarer å fange den opp?

Dedikerte astronomiske kamera (ofte monokromkamera med CCD-brikke som er nedkjølt med Peltier-element for å få lav elektronisk støy) er svært sensitive mot eit større del av spektrumet enn tradisjonelle digitalkamera for normalt bruk. I tillegg leverer dei 16-bits filer, som rett og slett har eit sjukt stort dynamisk omfang! Men desse spesielle instrumenta er svært dyre, og prisen aukar kraftig etter storleiken på bildebrikka. Spegelrefleksar med CMOS-brikker er mykje billigare i produksjon, og kan såleis modifiserast for å få liknande resultat. Ein får ikkje samme lyssensitivitet og støyforhold, men for mange er resultata likevel meir enn bra nok. Og til ein brøkdel av prisen.

Kva kan D810A tilby?
Nikon har satsa på D810 som base for sin spesialversjon. Med denne modellen får du ei fullformatbrikke med heile 36 megapixel, ein ISO-verdi som kan strekkast opp til 51200 og ei bildebrikke som er fire gongar meir sensitiv mot H-alpha enn den opprinnelege modellen. Høgt megapixeltal er ein fordel om du skal lage store forstørringar, men har òg ulempen med at ein då må presse eit større antal pixlar på arealet på bildebrikka samanlikna med modellar med mindre megapixel. Dei fysiske pixelane på bildebrikka vert då mindre, noko som fører til lavare sensitivitet og meir utlesingsstøy frå bildebrikka. Tradisjonelle CCD-astrokamera har ofte rundt 8-10 megapixel, og kan dermed ha fysiske pixlar som er opp mot 9 µm store. D810A har pixlar som er kun 4.89 µm. Eit betimeleg spørsmål vi må stille oss, er kvifor dei ikkje heller har valt å bruke f.eks D750 som base. Dette kameraet har 24 megapixel (som er meir enn stort nok) og har ein pixelstorleik på 5.9 µm. Då hadde ein fått eit system som var meir lyssensitivt. Atmosfærisk turbulens vil alltid vere ein faktor som påverkar kor skarpt bilete ein får; fleire megapixel betyr ikkje nødvendigvis større oppløysing på objektet.
Legg merke til at dette kamerahuset er nokså tungt med sine 880 gram. Dette bør ein ha med i betraktninga, særleg om ein brukar kameraet i kombinasjon med teleskop. Ekvatorialmonteringa (astronomisk motorrigg) bør då vere dimmensjonert for vekta (og vektarmen).

Nikon sitt val av bildebrikke er òg interessant. Fullformat skapar problem på ein del teleskopmodellar, då det er nokså dyrt å lage teleskop som gir ein perfekt korrigert bildesirkel som klarer å fylle heile bildebrikka. På mange teleskop vil ein difor oppleve vignettering, og dette kan vere vanskeleg å få korrigert i etterbehandlinga. Ei crop-brikke er såleis meir sikkert. Men samtidig; har du pengar nok til å kjøpe D810A, så bør nok teleskopet òg stå i stil.

D810A og AstroTrac
Slik vi ser det, vil Nikon D810A vere eit veldig godt val til astrotracker-plattformar à la AstroTrac. Kombinert med Nikon sin fantastiske optikk, vil ein kunne få flotte langtidseksponeringar mot stjernehimmelen, med masse flott H-alpha signal. AstroTrac er genialt med vidvinkeloptikk mot melkeveien, men fungerer òg strålande med tele-brennvidder i 3-400mm området! Svært mange av objekta er nokså store på himmelen, noko som gir lyssterke teleobjektiv ein fordel mot tradisjonelle teleskop med høg brennvidde og lite bildefelt.
Les gjerne meir om AstroTrac-systemet, som er verdens beste astronomiske fotoplattform for systemkamera. Vi har laga eit eige blogg-innlegg om dette. Kort fortalt er AstroTrac ei motorisert startracker som følger stjernene nøyaktig over himmelen under langtidseksponeringar. Systemet er svært nøyaktig, tåler utstyrsvekter opp mot 15 kg, og er samtidig transportabelt nok til at ein lett kan ta med seg utstyret på plassar som tidlegare har vore vanskeleg tilgjengeleg med større astronomiske monteringar. AstroTrac kan byggast ut etter behov.

AstroTrac med motvektssystem, her i kombinasjon med Canon 60Da og 200mm f/2.0L IS.

AstroTrac med motvektssystem, her i kombinasjon med Canon 60Da og 200mm f/2.0L IS. Tung kamerakonfigurasjon, men oppsettet blir likevel fjellstøtt med AstroTrac-enheten.

Måten Nikon har løyst denne kameramodelllen på er kanskje litt uventa, men historia viser at det er dei dristige vala som utviklar teknologien vidare. Det blir spennande å sjå korleis kameraet fungerer i praksis mot mørk himmel! Til sjuande og sist er det brukarane som avgjer dommen. D810A har i tillegg ein del nye funksjonar som vi kjem til å få sjå meir til i kommande Nikon-modellar. Vi trur nok mellom anna at vi kjem til å få sjå meir til D810A i timelapse-sammenheng!

Dedikerte spegelreflekskamera for astrofotografar er definitivt ei sjeldan vare, og her har Nikon virkeleg lagt seg i selen for å skape ein spennande modell. Det er kanskje ei smal nisje, men vi er sikre på at denne modellen har sin plass blant fotografar verden over. Vi gledar oss til å sjå resultata denne modellen kan gi oss!

Nikon D810A kan bestillast frå Japan Photo.

**********

Produktinformasjon frå Nikon sine nettsider:

Bildebrikke i FX-format med 36,3 megapiksler: Kontrastrike bilder og minimalt med fargefeil.
Modifisert infrarødt (IR) cutoff-filter: Fire ganger mer følsomt for H-alfa bølgelengden (bølgelengde på ca. 656 nm) enn D810.
M- innstilling for lang eksponering: Muliggjør eksponeringer på opptil 900 sekunder.
Elektronisk lukker på fremre lukkergardin: Minimerer interne vibrasjoner under eksponering og gir skarpest mulige resultater.
Suveren lysfølsomhet (ISO): Standard ISO-område på 200–12800 kan forlenges opptil 51200 ISO (tilsvarende).
Serieopptak uten begrensninger: Gir enestående bilder av stjernehimmelen. Ta opp så mange JPEG-filer i høy kvalitet som minnekortet og batterilevetiden tillater.
Live view: Bilder kan forstørres opptil 23 ganger i tillegg til en virtuell eksponeringsforhåndsvisning for lukkerinnstillingen.
Kunstig horisont: Se kunstig horisont under fotografering gjennom søkeren.
EXPEED 4: Sikrer kameraets høye ytelse.
Picture Control 2.0: Gjør etterbehandlingen enklere med Flat-innstillingen for maksimalt dynamisk område. Detaljene kan finjusteres med Klarhet.
AF-ytelse i toppklasse: Et Multi-CAM 3500FX 51-punkts AF-system kan konfigureres i 9-punkts, 21-punkts og 51-punkts fokusområde med følsomhet ned til -2 EV (ISO 100, 20 °C).
Skjerm med mulighet for å stille fargebalansen: 8,0 cm (3,2-tommers) RGBW LCD-skjerm med antirefleksbelegg og 1 229 000 punkter. Juster fargebalansen og lysstyrken.
D-film i flere formater: Film i full HD (1080p) i FX- og DX-format med bildefrekvenser på 50p/60p. Tilgang til hele følsomhetsområdet under opptak, samt kontroll over lukkertid, blenderåpning og lydnivåer.
RAW Size S: Leverer 12-bits Nikon NEF-filer med fyldig fargedybde som legger til rette for raskere bildeoverføring og enklere etterbehandling.
Rask, robust lukker: Lukkeren i kevlar/karbonfiber-kompositt er testet med 200 000 sykluser og har en lukkertid på 1/8000 til 900 sek.
EN-EL15-batteri med stor kapasitet: Superkompakt og lett, oppladbart litium-ionbatteri med en kapasitet på 1900 mAh (7,0 V). Ta opptil 3860 stillbilder1 per oppladning.
Lagringsmedier: Ett CF-kortspor for høyhastighets UDMA 7-kort og ett SD-kortspor for høyhastighets SDXC- og UHS-I-kort med stor kapasitet.
Robust kamerahus i magnesium: Omfattende værforsegling mot støv og fuktighet sørger for at D810A er fukt- og støvbestandig.
Kablet og trådløs nettverkstilkobling: Støtte for Ethernet og trådløst lokalt nettverk. Koble til ved hjelp av dataoverføreren UT-1 (ekstrautstyr) sammen med den trådløse WT-5-senderen.
Tilleggsutstyr: Opptakstiden forlenges ved bruk av MB-D12 multipower batteripakken eller EH-5b AC-nettadapteren med EP-5B-strømforsyning.